VAI TRÒ CỦA CÁC HIỆP HỘI
“Buôn có bạn, bán có phường”, sự liên kết giữa những người có chung hoạt động ngành nghề không phải là điều mới mẻ ở Việt Nam. Ngay từ thời kỳ phong kiến, người Việt Nam xưa đã có phường, có hội với hoạt động còn lưu lại trong sử sách. Thông qua việc đại diện cho quyền lợi của doanh nghiệp và thực hiện các hoạt động hỗ trợ cụ thể cho hội viên của mình, các hiệp hội doanh nghiệp có thể đóng vai trò chủ chốt trong việc tạo điều kiện cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển lớn mạnh. Có thể chia hoạt động của các hiệp hội doanh nghiệp Việt Nam thành 3 nhóm chính là đại diện quyền lợi, dịch vụ hỗ trợ kinh doanh và các hoạt động khác.
Đại diện quyền lợi là chức năng chính của đa số các hiệp hội doanh nghiệp, nhất là những hiệp hội lớn, là đại diện và tăng cường quyền lợi cho các hội viên của mình trong các quan hệ trong cả nước và quốc tế. Chức năng này bao gồm việc duy trì đối thoại với Chính phủ về luật và chính sách chi phối hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp, và quan hệ với các cơ quan tổ chức trong nước và nước ngoài.
Dịch vụ hỗ trợ kinh doanh bao gồm tất cả những dịch vụ không trực tiếp liên quan đến tài chính mà doanh nghiệp có thể có nhu cầu như đào tạo, tư vấn kỹ thuật, tổ chức hội chợ thương mại, hội thảo, hội nghị chuyên đề, mở rộng giao lưu, quan hệ kinh doanh, thu thập và cung cấp thông tin về những vấn đề có tác động đến hội viên. Thời gian gần đây, sự tham gia và chủ động của nhiều hiệp hội đã có những ảnh hưởng nhất định, với nhiều chuyển biến ở một số lĩnh vực: bãi bỏ các giấy phép kinh doanh con, thay đổi trong từng Dự thảo của Luật Đầu tư (chung); thay đổi trực tiếp trong quy định về thủ tục mua bán hóa đơn VAT, các qui định về độ cao container, vận chuyển hàng siêu trường, siêu trọng ngay sau khi những cuộc đối thoại được tổ chức…
NHỮNG KHÓ KHĂN CỦA CÁC HIỆP HỘI HIỆN NAY
Sau khi gia nhập WTO không lâu, Việt Nam đã phải đối phó với 20 vụ kiện chống bán phá giá, nhiều tranh chấp khác liên quan tới bản quyền. Các chuyên gia nhận định rằng, các hiệp hội liên quan đã lâm vào tình trạng lúng túng, và nhận thức được nguyên nhân là do thiếu cán bộ có chuyên môn về luật pháp quốc tế. Hoạt động của các hiệp hội doanh nghiệp Việt Nam còn nhiều bất cập, như chưa có được vai trò chủ động và tích cực cần thiết; quá trình đóng góp, phản biện chưa chuyên nghiệp và chưa hiệu quả; chưa thể hiện được hết tiếng nói đồng thuận của các doanh nghiệp thành viên; dự liên kết giữa các hiệp hội còn yếu… Tại một cuộc hội thảo gần đây bàn về vai trò của các hiệp hội trong thời kỳ hội nhập, nhiều ý kiến cho rằng: phía các cơ quan Nhà nước còn chưa chú ý đúng mức tới vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp, chưa thực sự minh bạch, công khai và dân chủ trong quá trình xây dựng pháp luật và chính sách; vai trò và tiếng nói của hiệp hội hiện đang bị xem nhẹ. Chỉ cần khoảng 10-15 năm nữa, khi đó, số doanh nghiệp tăng lên rất nhiều so với hiện nay thì vai trò của hiệp hội lúc ấy là không thể thiếu.
Các hiệp hội hiện dựa vào bốn nguồn thu là ngân sách Nhà nước, phí thu được từ cung cấp dịch vụ, hội phí và các khoản tài trợ (hội viên cũng như các tổ chức cá nhân ngoài hội). Tuy nhiên, những nguồn này không ổn định và không thường xuyên, nên các hiệp hội không thể xây dựng và phát triển hoạt động của mình dựa trên một ngân quỹ xác định. Bên cạnh đó, thiếu năng lực, thiếu cán bộ chuyên trách cũng là một khó khăn lớn của các hiệp hội. Trình độ chuyên nghiệp của các hiệp hội Việt Nam vẫn còn yếu. Các hiệp hội nhỏ và các hiệp hội cấp tỉnh thường không có cán bộ chuyên trách. Lãnh đạo của hiệp hội thường là các doanh nhân, họ có ít thời gian để gắn bó với công việc của hiệp hội
HƯỚNG ĐI NÀO CHO CÁC HIỆP HỘI
Về lâu dài, các hiệp hội cần được phát triển theo hướng “chuyên nghiệp hoá” các hoạt động và dịch vụ. Hầu hết các hiệp hội đa ngành và đơn ngành lớn đều có các bộ phận chức năng phụ trách việc phát triển hội viên, đào tạo và cung cấp thông tin. Một số hiệp hội còn có các hoạt động tư vấn, xúc tiến thương mại và vận động chính sách. Tuy nhiên, nhiều hoạt động hiện được tiến hành tự phát, không có kế hoạch. Ngoài các hoạt động như hiện nay, các hiệp hội cần chuyển hướng phát triển những sản phẩm chính của mình trong các lĩnh vực này. Những sản phẩm này phải đáp ứng chính xác nhu cầu và mong muốn của hội viên. Hội viên sẽ phải trả phí dịch vụ được hiệp cung cấp. Ví dụ, bộ phận đào tạo nên có một số khoá đào tạo cơ bản được thực hiện thường kỳ và thêm vào đó là những bài giảng và hội nghị chuyên đề; bộ phận thông tin phải có bảntin gửi đều đặn cho hội viên; bộ phận xúc tiến thương mại cần chủ động trong hoạt động của mình chứ không chỉ chờ đợi khách hàng tìm đến. Bộ phận chính sách pháp luật phải thường xuyên tiến hành nghiên cứu phục vụ chính sách vận động của hiệp hội. Đó là hướng phát triển truyền thống của các hiệp hội lớn trên thế giới. Còn những câu lạc bộ nhỏ nên tiếp tục tập trung vào chức năng giao lưu, mở rộng quan hệ hợp tác và chia sẻ thông tin.
Tuy nhiên, để thực hiện được những yêu cầu trên, các cơ quan chức năng cần sớm tổ chức nghiên cứu để xây dựng luật về tổ chức và hoạt động của các hiệp hội, nhằm thay thế các văn bản pháp luật trước đây đã lỗi thời và không còn phù hợp. Các hiệp hội cũng cần nghiên cứu và thực hiện một số chương trình đề án có tính chất dịch vụ công như thiết lập các công cụ hỗ trợ thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp, tư vấn, đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ, cấp chứng chỉ nghề nghiệp, xuất xứ hàng hoá, các chứng từ thương mại quốc tế, thực hiện việc đăng ký kinh doanh, đăng ký tên thương mại, tham gia vào các hội đồng xét thầu… Ngoài ra, các hiệp hội tiến hành những dự án với mục đích phát triển công nghệ, sản phẩm và thị trường mới.
Thách thức sau khi hội nhập WTO tạo ra nhu cầu cấp bách cho các hiệp hội ngành nghề của Việt Nam. Đó là hoàn thiện vai trò của hiệp hội ở một một tầm cao mới.