PV: Xin Giáo sư đánh giá một cách tổng quát về thực trạng của đội ngũ tri thức Việt Nam hiện nay?
Giáo sư Hoàng Tụy: Đội ngũ tri thức của Việt Nam hiện có 2 loại: Được đào tạo tại các nước XHCN trước khi đất nước đổi mới và được đào tạo tại các nước phương Tây sau khi đất nước được đổi mới. Trong đó, các nước XHCN đào tạo cho chúng ta thiên về số lượng, mà nhẹ về chất lượng. Cách đào tạo theo một triết lý “chuyên môn sâu sớm và hẹp”, đào tạo chuyên môn sâu sớm thì có nền văn hóa phố quát (hiểu biết chung về kinh tế, xã hội, văn hóa), nhưng chỉ phù hợp với những người “chỉ đâu đánh đó”, thiếu năng động, còn ở cương vị lãnh đạo ngày nay thì sẽ có tầm nhìn hạn hẹp; chuyên môn hẹp sẽ có nhược điểm lớn là không có khả năng vận dụng các kiến thức được đào tạo vào thực tiễn khi trình độ khoa học công nghệ đang phát triển hàng ngày. Nhất là ở một nước như Việt Nam có nền “văn hoa phổ quát” thấp thì lại càng khó có thể vượt qua những thách thức đó.Đối với đội ngũ trí thức được đào tạo tại các nước phương Tây, mặc dù được đào tạo thiên về chất lượng, song, Việt Nam không phải là nước có truyền thống phát triển khoa học công nghệ như các nước thuộc Liên Xô (cũ), cho nên khi ra trường, đội ngũ trí thức này thường ở lại làm việc tại các nước sở tại, hoặc các nước có nền khoa học công nghệ tương xứng với trình độ mà họ đã được đào tạo. Từ thực tế đó, hàng năm, tỷ lệ chảy máu chất xám ở Việt Nam là rất lớn.
PV: Hiện nay, đội ngũ trí thức Việt Nam đã đáp ứng được nhu cầu CNH, HĐH của đất nước chưa, thưa Giáo sư?
Giáo sư Hoàng Tụy: Theo tôi, hiện nay, đội ngũ trí thức này vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu, vì:Thứ nhất, bất cứ một người làm khoa học, làm kỹ thuật hay văn chương nghệ thuật... cũng đều phải có nền tảng văn hóa phố quát nhất định. Tuy nhiên, ngay từ bậc đào tạo phổ thông của Việt Nam đã không chú ý chuyện đó. Sau khi các em đến tuổi chọn ngành nghề thì lại không chú ý đến các trường trung cấp, sơ cấp để đào tạo nghề, mà lại “đua nhau” thi vào các trường cao đẳng, đại học. Thậm chí, các chương trình hợp tác với bên ngoài để đầu tư, nâng cấp đội ngũ trí thức thì chỉ toàn thấy nói đào tạo đại học này, chứng chỉ kia, chứ ít bàn đến việc đào tạo đội ngũ công nhân lành nghề cho các khu công nghiệp. Cụ thể, trong mấy năm gần đây, Việt Nam đã phối hợp với Pháp, Đức... để đào tạo đội ngũ kỹ sư chất lượng cao. Mặc dù được đào tạo theo giáo trình phương Tây, nhưng môi trường để ra thực tập và làm việc của nước ta vẫn còn hạn chế, không đáp ứng được những tiêu chuẩn mà nước ngoài đặt ra. Chính vì vậy, đội ngũ kỹ sư Việt Nam luôn thua thiệt so với kỹ sư nước ngoài.Thứ hai là, hiện nay, việc sử dụng đội ngũ trí thức của Việt Nam còn nhiều bất cập. Chúng ta thường đặt mục tiêu “đào tạo theo nhu cầu”, đòi hỏi người học ra trường phải làm được việc ngay, nếu các doanh nghiệp phải mất thêm thời gian đào tạo lại thì nguồn nhân lực coi như hỏng, không sử dụng được. Quan điểm đó không đúng. Bởi hầu hết các nước văn minh trên thế giới, người mới ra trường bao giờ cũng phải có một khoảng thời gian từ 5 đến 7 tháng học việc (không phải để đào tạo thêm, đào tạo lại) mà để làm quen với các công việc thực tế đặt ra. Hơn nữa, trong quá trình đào tạo lại đội ngũ trí thức, chúng ta cũng khác nước ngoài, đó là họ đào tạo cho trí thức biết hết những kiến thức cơ bản, rồi sau đó, đến doanh nghiệp làm việc thì cần có một khoảng thời gian để thích nghi với môi trường mới. Còn Việt Nam, thì do kiến thức cơ bản chưa vững, cho nên khi đào tạo lại 5 đến 7 tháng vẫn chưa thể đáp ứng những yêu cầu của doanh nghiệp đặt ra.
PV: Trong năm 2009, có thể Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ gộp 2 kỳ thi phổ thông và đại học để đỡ tốn kém về nhận thức và tiền bạc. Vậy, Giáo sư bình luận gì về cách làm đó?
Giáo sư Hoàng Tụy: Tôi tán thành với chủ trương bớt một kỳ thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo và đây chính là điểm tiến bộ. Bởi theo tôi, việc thi cử của Việt Nam hiện đang có nhiều bất bập. Nhìn vào nền giáo dục của Việt Nam, người ta chỉ thấy toàn chuyện thi cử mà thôi. Bộ có bộ phận phụ trách thi cử rất “đồ sộ”, rất nhiều người, rất tốn kém, gây lãnh phí lớn cho ngân sách của Nhà nước. Nếu chúng ta chịu khó quan sát thì sẽ thấy, các vị lãnh đạo Bộ khi phát biểu, họ thường nói đến chuyện thi cử, mà ít quan tâm đến nội dung nâng cao chất lượng dạy và học.
PV: Theo Giáo sư, điểm mấu chốt để có thể khắc phục những hạn chế, từ đó đào tạo được đội ngũ trí thức đáp ứng cho sự nghiệp CNH, HĐH trong tương lai là gì?
Giáo sư Hoàng Tụy: Muốn khắc phục những hạn chế nói trên, nhiều người đã nói là sai đâu, sửa đó. Còn theo tôi và nhiều nhà khoa học khác hiện nay, không thể sửa từng phần. Bởi cách làm đó được áp dụng cách đây 20 năm nay rôi, nhưng vẫn không mang lại hiệu quả. Tại sao một cách làm 20 năm không mang đến hiệu quả mà vẫn áp dụng như vây? Cách duy nhất, tiết kiệm nhất, nhanh nhất là phải làm lại, cách cách toàn diện, triệt để nền giáo dục đào tạo của Việt Nam. Mà muốn cách cách thành công thì phải nghiên cứu kỹ một cách có hệ thống, toàn diện rồi mới cho áp dụng thực hiện. Bước đầu, chúng ta phải thành lập một tổ đặc nhiệm của một số người hiểu biết, dành thời gian nghiên cứu trong vòng một năm, để xây dựng cả một kế hoạch và đề nghị theo một lộ trình, sau đó trình lên Chính phủ xem xét. Để tổ chức này làm việc hiệu quả thì phải được Chính phủ công nhận là một tổ chức hoạt động độc lập, có suy nghĩ không phụ thuộc vào suy nghĩ chính thống như hiện nay của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Từ đó, người ta thấy cần thiết phải tự nguyện cống hiến khả năng, nhiệt huyết để đưa ra những tư vấn chính xác cho Chính phủ. Có thực hiện được như vậy thì mới có thể khắc phục được thực trạng trên.
PV: Xin cảm ơn Giáo sư!